Grykosi (Grejkoci)

Vendbanimi shtrihet rreth 11 km në jug të Therandës, rrëzë kodrave malore i lëshuar në pjesën e rrafshët, i tipit pjesërisht të shpërndarë.

Në këtë vendbanim jetojnë këto familje kryesore: Zenelaj, Kicaj. Beqiraj, Tafaj, Selimaj, Haxhaj etj.

Është vendbanim i vjetër. Këtu gjatë lërimit të një are më 1984, u gjet një pitas i madh i periudhës romake. Pranë xhamisë deri vonë kanë qenë themelet e një kishe ilire, mirëpo, kjo bie ndesh me thënien e popullit - gojdhënës se banorët e Grykosit kanë ardhur nga Shtatinoci para 3-4 shekujve. Pranë kishës ka pasur lisa të cilët më nuk ekzistojnë. Gjurmët e kishës janë zhdukur. Në popull flitet se këtë kishë e kanë vizituar shumë vite më herët priftërinj ortodoksë nga Serbia për qëllime të caktuara.

Në popull qëndron gojëdhëna rreth gjenezës së fshatit, ku thuhet se fshati i sotëm është themeluar (ri themeluar) para 3-4 shekujve. Banorët e këtij fshati kanë ardhur nga fshati Shtatinoc (tani i zhdukur), që gjendet 2 km në perëndim të Grykosit (Grejkocit). Sipas gojëdhënës në këtë fshat paska rënë një epidemi, kolerë, dhe shumë banorë paskan gjetur vdekjen. Kjo ndoshta ka ardhur si pasojë e ujit të dobët. Njerëzit ishin dobësuar shumë. Atyre u kishin mbetur vetëm kockat. Për t'i shpëtuar zhdukjes totale, ata të cilët kanë mbetur gjallë thonë njëri tjetrit - ngri kockat dhe ik afër malit. Si arsye ka qenë se në vendbanimin e ri, uji ishte i pijshëm, ajri i freskët dhe terreni më i përshtatshëm për banim. Prandaj, nga shprehja ngri kockat ka ardhur shprehja Grejkoc. Bile edhe sot të vjetrit e shqiptojnë Ngrikoc. Banorët kanë ardhur nga fshati i braktisur Shtatinoc.

Është karakteristike se mikrotoponimet e viseve malore janë në shqip, ndërsa ato fushore janë të përziera. Si mikrotoponime karakteri-stike janë: Dushkaja, Hija e Druve, Hija e Gjonë, Hija e Ngushtë, Kroni i Grave, Prroni i Keq, Skrepi i Madh, Skrepi i Vogël, Guri i Livadheve, Ashta e Keqe, Te Lisat e Kishës, Te Kisha e Haxhëve, Laku i Magarit, Kroi i Bardhë, Kroni i Sumbullores, Kroni n 'Kodër, Ledina e Stanit, Rrafshi i Ufllave, Lami i Lopëve, Xhehnemi, Lami i Dhive, Guri i Orlave, Boka e Kuqe etj.

Në dokumentet e shkruara përmendet në Librin e kujtimeve të manastirit të Shën Trinës afër Mushtishtit i cili mbahej prej vitit 1465.(5) Do theksuar se te një banor shqiptar i këtij fshati kah mesi i shekullit të kaluar (shek. XIX) është gjetur një "antinim" i kishës së fshatit Dobërdelan (tani Ilirion), të cilin e ruante me kurreshtje, sepse e konsideronte kishë të vetën. Ai e barte rreth gjoksit si hajmali. Ne të ishte shënimi i vitit 1564 dhe kriptogramet teologjike.(6)

Me emrin Krajkovce është i regjistruar në një hartë austriake. të shënimeve të vitit 1689.

Me emrin Grajkofçe, përkatësisht Krajkofc është regjistruar në sallnamet e Vilajetit të Kosovës të vitit 1893 (1311 h), të vitit 1896 (1314 h) dhe të vitit 1900 (1318 h).

Prej vitit 1912 e deri në vitin 1958 nga ky fshat migruan tri familje shqiptare (Lushaj dhe Neziraj) në Shqipëri të detyruar nga dhuna e terrori i pushtetit serb, përkatësisht jugosllav. Ndërsa, pushteti i njëjtë në anën tjetër për të realizuar qëllimin e parashtuar, dëbimin e shqiptarëve dhe kolonizimin e trevave shqiptal'e me elementin serb, në këtë vendbanim vendosi në tokat e fshatarëve shqiptarë 11 familje kolone nga Mali i Zi dhe Serbia.(8)

Në fillim të vitit 1941, ushtarët serbë i lidhën të gjithë burrat për t'i pushkaktuar. Kmeti (kryeplaku) i fshatit Zenel Isufi i luste kot ushtarët që t'i shpëtonte shokët, serbët donin t'i vrisnin të gjithë. Kmeti e kishte vetëm një djalë, por edhe ai ishte i lidhur. Kur e kuptuan serbët se kryeplaku e kishte djalin aty, deshën ta lironin, por Zeneli u tha: O i lëshoni të gjithë, o ma vritni edhe djalin tim, se të gjithë i dua njësoj. Ushtarët vështruan njëri-tjetrin dhe në ato momente gjermanët dolën në Qafë të Duhlës, serbët ikën, fshatarët shpëtuan, ndërsa plaku i fshatit mbeti burrë i nderuar dhe me autoritet.

Shënimet statistikore:

Të bazuar në shënimet statistikore rreth vitit 1879 kishte 25 shtëpi shqiptare;

në vitin 1913 - së bashku me lagjen Muzhlak 694 banorë;

në vitin 1918 - 59 shtëpi shqiptare me 531 banorë;

sipas regjistrimit të vitit 1921 - 65 shtëpi me 543 banorë;

në vitin 1948 - 98 shtëpi me 765 banorë;

në vitin 1953 - 115 shtëpi me 831banorë;

në vitin 1961 - 129 shtëpi me 1025 banorë (1021 shqiptarë, 4 të tjerë);

në vitin 1971 - 143 shtëpi me 1369 banorë (1367 shqiptarë, 2 të tjerë);

në vitin 1981 - 183 shtëpi me 1997 banorë (1996 shqiptarë, 1 serb).

Para agresionit të fundit serb, sipas shënimeve të marra në fshat, në vitet 1998-99 fshati kishte rreth 300 shtëpi me rreth 3150 banorë shqiptarë. Ndërsa, sipas shënimeve të Kuvendit Komunal të vitit 2000 kishte 3310 banorë. Gjatë agresionit serb në këtë fshat u shkatërruan 187 shtëpi dhe objekte të tjera përcjellëse, pastaj objekti i shkollës, ambulancës dhe minarja e xhamisë që është shkatërruar me eksploziv, si dhe pjesë tjera të saj. Janë vrarë nga ky fshat 18 banorë, nga të cilët 8 dëshmorë, 10 viktima (fëmijë, pleq, të rinj). Shumica e popullatës së fshatit janë dëbuar më 3 prill 1999 në Shqipëri.

Shtatinoci

Publiko kete artikull: